Ooit: catalogustekst voor 'Golden Power' van Filip Vervaet

De onderstaande tekst is de volledige begeleidende tekst voor de tentoonstelling 'Golden Power' van Filip Vervaet. Deze is nog tot 8 september vrij te bezichtigen in Park Ter Beuken in Lokeren. De tekst kan in het park uit een drankautomaat worden gehaald, samen met een blikje Golden Power, een energiedrank. Een verkorte bewerking van deze tekst verscheen in hARt #113. 

drankautomaat met catalogusteksten en op de achtergrond 'Speakers Corner'

 

Ooit

Ooit was de Natuur nog een ontzagwekkende wildernis, waarbij het gevaar van achter elke boomstam loerde. De natuur was nog down to earth, vooral als de regen zandpaden in drassige plassen veranderde en bossen een noodzakelijk kwaad waren om met paard en wagen doorheen te modderen. De natuur begon meteen buiten het erf, de dorpsrand of de stadsmuur en we wisten niet hoe snel we er weer uit moesten raken. Tegenwoordig reizen we naar de natuur per automobiel of vliegtuig.

In de wouden van Zweden lijkt het alsof je op de bodem van een stormzee staat. Op de grond is het bijna windstil, terwijl boven het hoofd de wind van tientallen kilometers ver door de boomtoppen in golven van ruis komt aangerold. Hier hebben we parken, aangelegde en netjes onderhouden 'natuur'.

Het liefst ziet de mens de natuur als een diorama, met overzichtelijke wandelpaden en ravottende konijntjes. In de eigen tuin kunnen dan watervalletjes, siervijvers, tuinkabouters en prieeltjes worden toegevoegd, gezellig. Het is een gewoonte die wortelt in de vroege 19e eeuw, toen kasteelheren splinternieuwe ruïnes en kloeke nepgrotten in hun tuinen van parkformaat lieten bouwen. Er werd een stichtelijke hoeveelheid exotische planten toegevoegd, ter bevordering van wetenschappelijk onderzoek.

Maar net als de ongetemde natuur sterft een park iedere herfst, glijdt het iedere winter in een coma en wordt het in de lente weer wakker. De natuur is het meest angstaanjagend op een zonnig middaguur in de late lente of vroege zomer: wanneer de bladeren van de bomen en struiken vers zijn en zó dicht, dat hun schaduw de zon opslokt. Dan laten de bomen hun tanden zien. Zelfs in een paradijselijk park. Misschien is de natuur juist daar wel het angstwekkendst, omdat de argeloze wandelaar nergens op bedacht is.

Filip Vervaet houdt niet van groepstentoonstellingen, althans niet om er aan deel te nemen. Zijn werken gaan met elkaar een relatie aan waardoor een wereld wordt gesponnen, een web tussen de schaal der dingen, uit de bocht gevlogen ideeën en een opmerkelijk vrolijke benadering van naargeestigheid en loerende gevaren. Een individueel werk van Vervaet verschijnt al als een waanbeeld, maar de samenkomst van die werken in een omgeving als een park kan niet anders dan hallucinant zijn. Park ter Beuken, met haar Romantische 19e-eeuwse inrichting, is een decor voor een sprookje en een gebladerd kader voor de ingrepen van Vervaet.

Wij nemen niet alles bewust waar, ook al valt het binnen ons gezichtsveld. Onze waarneming is een continu proces van selecteren, groeperen en interpreteren van waanzinnige hoeveelheden informatie. Na een autorit over een snelweg kan een chauffeur zich nauwelijks meer herinneren met welke verkeerssituaties hij zich heeft beziggehouden. Het brein splijt zich in tweeën: abrupte veranderingen trekken onze aandacht, maar als er niets buitengewoons lijkt plaats te vinden, vallen onze hersenen terug op het lui aan elkaar puzzelen van aannames: over een autobaan lopen geen voetgangers en in een park roteren rododendrons niet om hun as.

Turning Shrub, Filip Vervaet, 2013

De meest voorkomende hallucinatie is het horen roepen van de eigen naam. Als vertrouwde voorwerpen, objecten of personen worden vervormd, lijken te krimpen of te groeien - of ze er nu in werkelijkheid zijn of niet - noemt men dit toepasselijk het Alice-in-Wonderland syndroom. Het formaat van beeldende kunst wijkt veelal uit praktische overwegingen af van de menselijke schaal, maar bij Vervaet is de schaal een wezenlijk onderdeel van het werk. De objecten zijn te groot of te klein, en ook als het werk levensgroot is, lijkt het van formaat te zijn veranderd - er klopt iets niet. Om met de kunstenaar mee te kijken moet voortdurend van perspectief verschoven worden, vooral omdat sommige werken in eerste instantie alleen waargenomen worden vanuit de perifere schaduw van de ooghoek. Een boom meer of minder in een park valt niet op, maar bij nadere beschouwing kan die boom evengoed een bevreemdende maxi-versie van een miniatuurspar zijn.

Duivelswerk

Niet alleen de verschijningsvorm van Vervaet's werken is hallucinant, ook zijn artistiek denkproces vertoont bokkensprongen. Het ondergrondse werk 'The Psychedelic Cave of Plato' is het beste te zien door te bukken of te hurken. Een Velux-raam in het gras - op zich al een merkwaardig verschijnsel - biedt weliswaar een rechtstreeks zicht op het beeld, maar wat is er nu eigenlijk te zien?

Vervaet zocht een eenvoudige oplossing voor een idee: een zicht op de binnenkant van de aarde. Daarvoor wilde hij in eerste instantie een vorm van een stalactiet in de grond zetten, maar kwam tot de conclusie dat een bestaand 19e-eeuws bronzen standbeeld, ondersteboven in de grond begraven, zowel toepasselijker als gemakkelijker zou zijn. Het grillige oppervlak van de holle binnenkant simuleert als vanzelf een grot. In de opslag van het Middelheim Museum in Antwerpen ging hij op zoek naar een bruikbaar beeld.

Helaas vond Vervaet daar geen geschikt beeld en zag hij zich genoodzaakt om verder te zoeken. Hij raakte geïnteresseerd in één van de grote archetypische sculpturen uit het einde van de 19^e eeuw: ‘De Denker’ van Rodin. Als onderdeel van de ‘Poort naar de Hel’ was dit een interpretatie van ‘Inferno’, het eerste deel van Dante’s ‘Goddelijke Komedie’, waarin schuld, zonde en boete centraal staan in een reis door de negen kringen van de hel.

Reizen door kringen of zones van de onderwereld bestaan al van voor het Grieks-Romeinse Hades, waar men raakt door de rivier Styx over te steken. Het Egyptische Dodenboek geeft een heldere indruk van de weg die een overledene moet volgen totdat deze in de onderwereld door Osiris wordt toegelaten, ofwel door Ammit aan stukken wordt gereten. De Noordse kosmologie heeft een aanzienlijk gecompliceerdere kijk op de zaken. Daar kan de dode terecht bij verschillende goddelijke instanties, of belandt in Fólkvangr, Valhalla of Niflheim, waar de godin Hel door Odin in werd gesmeten. Zij waakt over degenen die een natuurlijke dood zijn gestorven. Daarnaast bestaan er drie onderwerelden, die deel uit maken van negen ‘thuiswerelden’. Deze worden verbonden door de kosmische boom Yggdrasill.

Rodin noemde zijn beeld ‘De Dichter’, in een verwijzing naar Dante zelf, maar vanwege de contemplatieve houding werd het beeld al snel omgedoopt tot ‘De Denker’, waarbij ineens verwijzingen naar Plato als proto-filosoof opdoken. Het is opmerkelijk dat Plato’s denkbeelden, zoals deze werden opgetekend in zijn ‘allegorie van de grot’, juist het tegenovergestelde van Dante's helletrip insinueren. Plato's intellectuele odyssee doet denken aan een platform-game, maar dan een van schaduwen en schimmen naar verlichting, van chaos naar orde, en niet handelend over zonde, maar over bevrijding en toenemende kennis.

‘De Denker’ is daarmee een ambigue werk, maar desalniettemin één van de bekendste sculpturen ter wereld. Misschien is het ook één van de meest voorkomende sculpturen ter wereld, aangezien er verschillende exemplaren op bestelling te krijgen zijn in drie formaten: een kleine massa-reproductie uit de winkel van het Rodin Museum van 40 centimeter (€ 695 exclusief BTW), één van 71,5 centimeter, en de grootste van 1 meter 84 hoog.

De verwijzingen naar zowel de Dante’s onderwereld als naar Plato’s grot maakten ‘De Denker’ tot het perfecte beeld om ondersteboven in de grond te steken. Helaas kost het beeld op groot formaat exponentieel meer dan de kleine versie uit de winkel van het Rodin Museum - en begrijpelijkerwijs veel meer dan het budget van een openlucht-tentoonstelling kan toelaten - en dus zat er voor Vervaet niets anders op dan het sculptuur zelf te gaan fabriceren. In zijn atelier reproduceerde hij ‘De Denker’ op klassieke wijze en dat is niets minder dan een Heldendaad. Van dit monumentale kleien beeld is inmiddels niets meer over is behalve enkele foto’s, want alleen de mal was nodig.

'The Psychedelic Cave of Plato’ draait de aarde niet alleen binnenstebuiten, maar ook ondersteboven: het werk is de binnenkant van een sculptuur. Het sculptuur wordt lucht in een atmosfeer van aarde. Het is een negatief sculptuur, een anti-sculptuur in metafysische, maar niet in politieke of kunsthistorische zin – het is de binnenkant van een mal, die ook nog is omgedraaid. Kwade tongen zouden van duivelswerk spreken.

Daarbij kun je het als kunstenaar laten, maar in het menselijk denkproces worden de wildste verbanden gelegd. Ieder individu weeft een web van connecties waar vaak met de beste wil van de wereld geen logica op kan worden toegepast. Vervaet vond dat zijn grot er uit moest zien als een grot, waarin de toeristen-rondleidingen veelal eindigen met een kleurige lichtshow, die bij voorkeur plaatsvindt nabij een onderaards meertje. Daarbij bestaat de kans dat bij sommige bezoekers het idee post vat dat grotten van nature verlicht zijn als discozalen. En zo is ook de binnenkant van ‘De Denker’-grot voorzien van een gekleurde lichtshow. Alles bij elkaar is het werk ‘The Psychedelic Cave of Plato’ een staaltje duizelingwekkende artistieke hersenwerking, en toont het werk de krochten van Vervaet’s brein.

De binnenkant van 'Psychedelic Cave of Plato', Filip Vervaet, 2013

Flessenhals

De menselijke populatie is zo’n 70.000 jaar geleden door een genetische bottleneck gegaan. Deze term komt voort uit genetisch onderzoek naar soorten en populaties, en slaat op het (bijna-) uitsterven van een soort. De bevolking zou in onze bestaanscrisis zijn geslonken tot niet meer dan 10.000 individuen (sommige bronnen veronderstellen zelfs niet meer dan 2.000), wat rond de kritieke noodzakelijke massa van ons voortbestaan lag. Waarom wij er bijna niet meer waren geweest is niet bekend, maar het zou met een vorm van de pest te maken gehad kunnen hebben. Of met klimatologische omstandigheden. In de hand gewerkt door een vulkaanuitbarsting van apocalyptische proporties in het huidige Indonesië. Waardoor de aarde in stof gehuld werd en lang genoeg afkoelde om ons, toen nog woonachtig in Afrika, in de problemen te werken. Chaos heerst in het universum, ook al dacht Plato nog dat hij lang genoeg had doorgeleerd om de mathematisch perfecte waarheid te zien.

Het is interessant dat de vroegste concrete overleveringen van menselijke artistieke uitingen rond of vlak na onze bottleneck-extravaganza opduiken en succesvol over de hele wereld werden overgenomen. Er is geen cultuur die geen beelden maakt. Ook rampscenario’s met betrekking tot ons mensdom zijn globaal. Ons eigen bijna-uitsterven lijkt in ons systeem te zitten: Ragnarök kan ieder moment losbarsten.

Zou onze bijna-dood-ervaring de aanleiding zijn geweest om ons sluimerend talent voor het beelden-maken naar boven te halen? Werden overleveringen van de loerende ondergang de aanleiding om te gaan zoeken naar manieren om altijd te blijven voortbestaan: in onze nachtmerries en dromen, een hiernamaals, de wereld van onze voorouders of het rijk van de goden? Wanneer een groepje mensen zich ziet slinken tot een paar duizend zielen, brengt de dood van elk persoon de grote verdwijntruc een stap dichterbij. Een mens zou van minder naar drugs gaan grijpen in een poging de doors of perception open te zetten naar een parallel universum, waarin we tot voorbij de oneindigheid blijven leven.

Oneindig

In 1938 plaatste Brâncuși letterlijk en figuurlijk een landmark in Roemenië en in de moderne beeldhouwkunst: de meer dan negenentwintig meter hoge ‘Column of Infinity’. Dit werk bestaat uit een opeenstapeling van 17 driedimensionale ruitvormen in zacht goudglanzend geel metaal.

Voordat Vervaet in Park ter Beuken aan de slag ging, moest hij het zelf ontdekken en onderzoeken. Hij ruimde het en passant zelfs op: raapte lege blikjes van tussen de bladeren en wat al niet meer wordt achtergelaten door slordige parkgangers. Terug in zijn atelier stapelde Filip dit afval op elkaar tot een zuil, die hij in brons liet gieten. Deze werd met airbrushtechnieken teruggebracht totdat het er weer uitzag als een ordinaire stapel pmd-afval en bakstenen. Één van de blikjes uit de zuil werd omgevormd tot een blikje van een merk energiedrank met een spirituele naam: ‘Golden Power’.

Deze zuil suggereert geen oneindigheid meer: er werd een kunstmatige rots met aan de binnenkant een complexe vorm van messing polygonen op gezet, die een andere oneindigheid in zich draagt. Door openingen binnen de constructie valt licht, dat verglijdt en blijft reflecteren in de geelmetalen oppervlaktes in deze verblindende grot. Tegelijkertijd is het werk een gereconstrueerde boom met stam en kruin, een mentale verhaspeling van ‘Fir’.

‘Golden Power’ verandert een wandeling door het park in een hallucinatie. Vervaet verhaspelde fenomenen uit park of tuin in buitenaardse manifestaties van verbeelding. 'Well' is een put, 'Fir' is een boom, 'The Psychedelic Cave' is een grot, 'Model for Infinity' is een rots èn een boom. 'Mother Superior' is de art-deco villa uit het park in miniatuur en vanuit dat perspectief sierlijk maar gruwelijk overmeesterd door reuzenplanten in bronzen afgietsels. Dan is er ook de bakstenen 'Speaker's Corner', een stenen podium met daarin speakers en een audio-aansluiting voor een Ipod, een gitaar of een microfoon. Rondhangende jongeren zullen er graag muziek gaan luisteren, maar het is veel passender als een doomsday-profeet er zijn voorspellingen uitschreeuwt of een kwakzalvende waarzegger er versterkt Lokerse dromen komt uitleggen. Dat zijn uitstekende park-activiteiten voor een mooie zondagvoormiddag. Wie zich geroepen voelt: aarzel niet!

Hoe zou een fontein door Vervaet vertaald worden? Ik stel me een werk met een rookmachine voor. Bovenop draait een steigerende eenhoorn van glimmende messing polygonen langzaam rond terwijl hij gekleurd water spuugt. Het zal schitteren in de zomerzon, maar als je beter kijkt is de bodem bedekt met een landschap, dat onherstelbaar verdronken zal blijven. En in de schaduw ligt de gezonken ark van Noach.

De ongetemde natuur is een kannibaal en houdt zich aan eigen regels: wat ervan doodgaat wordt door haarzelf verorberd. Ze is in ieder stadium af; een tuin of park is dat nooit. Altijd moet daar iets worden verplaatst, omgespit of uitgetrokken. Het werk van Filip Vervaet is meer thuis in deze omgeving dan in een tentoonstellingsruimte en Park ter Beuken is heel goed af met zijn werk er in.

Alexandra Crouwers, 2013

Lees meer >>

ZAALTEKST VOOR GEOFFREY DE BEER (2009)

Mijn beste Geoffrey,

         je was al vroeg bedorven. De meeste kunstenaars raken gaandeweg hun carrière pas doordrongen van het mistige moeras waarin ze rondtasten als zij van hun atelier naar het publiek kruipen. Jouw bederf daarentegen begon al op de academie, toen je jezelf als assistent van Jan Fabre afvroeg waarom een museumdirecteur zijn eigen tempel afbrak door een project in de openbare ruimte te willen maken met werken, die de taal van de straat niet spraken. Bijna op datzelfde moment voegde je twee flesjes aan de installatie ‘Wirtschafswerte’ van Joseph Beuys toe, in een onweerstaanbare impuls om met het werk te willen communiceren. Dit had als gevolg dat je niet alleen met dat werk communiceerde maar ook met de conservatoren, de curatoren, de museumdirecteur en met de overleden kunstenaar zelf. Je wandelde de smetteloze museumzaalvloeren over tot je bij de gladde witte muren kwam, stapte zonder pardon de deur door waarboven ‘alleen geautoriseerd personeel’ gewaarschuwd wordt en daar stond je ineens backstage, aan de achterkant van het décor.

         Je infiltreerde, je werd een avonturier in een verwarrende wereld die wankel in stand wordt gehouden door zelfgetimmerde conventies. Een ander zou er moedeloos van zijn geworden maar jij werd enthousiaster bij elke grillige absurditeit waar je op stuitte. Je art-jacking acties zijn verfijnde en goed doordachte, maar relatief eenvoudige en soms bijna onzichtbare ingrepen in kunstwerken, die gestaag uitgroeien tot steeds chaotischere webben. Je hebt stiekem een performance van drie jaar uitgevoerd. Je hebt een dossier van centimeters hoog samengesteld uit een paar weken werken in een grote galerie. Je legde een kerstbal in een grasveld en dit wordt verward met een burenruzie. Dat bestaat in het parallelle universum dat kunst heet.

         Je hebt al vroeg dingen gezien, die sommige kunstenaars nooit zullen zien of niet willen zien en daarom schiet je vrolijk door naar een stadium waar de meeste kunstenaars zeer laat in hun leven of zelfs nooit - want dan zijn ze al dood, namelijk - aan toekomen: de reconstructie, conservering en eventuele restauratie, kortom de archeologie van je eigen werk. 

         Lieve Geoffrey, ik vraag me af wat daarna komt want je glijdt op een gegeven ogenblik over de grenzen van de waarnemingshorizon. Ik stel me dan een zwaartekrachtloze staat van verlichting voor in een zachtglanzend rozig universum.


Alexandra Crouwers
November 2009.

Uit 'Art Relics': Guggenheim Bilbao serie

http://artrelics.blogspot.be/

http://www.debeersartbrokerage.com/ 

http://www.geoffreydebeer.blogspot.be/

Lees meer >>

LEZEN IS LEZEN: Column, aflevering 1

[Lezen is Lezen was een digitaal concepttijdschrift van de in Istanbul wonende Nederlandse dichter Martijn Benders. De tekst hieronder is uit 2012]

Onder het motto: "de beste videokunst is zelden in de musea te zien" beschrijft kunstenaar en tekstschrijver Alexandra Crouwers videoclips. Dit komt voort uit een lang aanslepende en tegen obsessief aanschurende liefde voor zowel het schrijven als muziek en het beeld dat daar aan gerelateerd wordt.

Aflevering 1: Blashyrkh (Mighty Ravendark) van Immortal

We vliegen er meteen in: volle gitaren spelen een riff van - ik ken de technische term niet maar het klinkt als - een gemiddelde snelheid, ondersteund door overduidelijke en zeer droog klinkende double bass drums terwijl één van de protagonisten op een rots staat. Een moment later kunnen we deze van dichterbij bewonderen; vooral zijn spookachtige gezichtsbeschildering, omlijst door lang zwart haar, trekt in eerste instantie de aandacht.

'Double bass drums', weet ik van mijn broertje die ervaringsdeskundige is, hoeven niet te bestaan uit twee basdrums (dit is de door de drummer gehanteerde grote trommel, die op zijn kant op de grond staat), maar functioneren meestal door het aanbrengen van een brug naar twee pedalen waar er normaal gezien slechts één aanwezig is. Door dit apparaat kan een enkele voetbeweging in plaats van de gebruikelijke 'boem' ineens een nabootsing van het geluid van donder voortbrengen.

Nu toch een familielid op de proppen komt in deze eerste aflevering moet ik hierbij er aan toevoegen dat deze videoclip mij enige jaren geleden via mijn zusje, onderzoeker aan een instituut in Bergen, Noorwegen, is toegespeeld. Doch dit terzijde.

De gitaren klinken dan wel vol, maar blijven een merkwaardige ijlheid behouden; er lijken relatief weinig bastonen in te zitten. De artistiek beschilderde protagonist wordt al snel vergezeld van een kloon. Zwarte leren kaplaarzen, een zwarte legging of zeer strak broekje en mouwloze vestjes zijn hun deel. Het is moeilijk te zeggen of ze het koud zouden hebben gehad; het landschap op de achtergrond is overduidelijk Scandinavisch, maar ook daar kan het best aangenaam van temperatuur zijn, weet ik uit ervaring. Er ligt in dit gedeelte ieder geval geen sneeuw. Misschien was het lente. De kleuren zijn blauwig, koud. Dat lijkt voor een deel te wijten aan de post-productie van deze video. Onze protagonist en zijn metgezel kijken boos naar de camera, naar ons, naar de hals van hun gitaren en naar de prachtige fjorden en meertjes.

Sferisch vliegt in slow motion een kraaiachtige door het beeld. Vermoedelijk is dit per ongeluk opgenomen, waarmee ik bedoel dat er geen kraai werd getraind om op een zeker moment door een bepaald camerabereik te vliegen. Uren heeft de crew in de struiken liggen filmen om dit shot te krijgen. Gelukkig hadden hun moeders hen warme soep in thermosflessen meegegeven. Nadat de kraai is verdwenen, worden bij wijze van overgang slow motion shots van de protagonist en zijn kloon getoond en eindigen we met een close-up van het oog van een kraai, waarin een versneld landschap weerspiegeld wordt.

Het landschap speelt duidelijk een grote rol in deze clip, die voornamelijk bestaat uit shots van gitaar spelende leden van de band bovenop rotsen, afgewisseld met close-ups van de boos kijkende en geschminkte muzikanten. Hier en daar heeft de editor een nostalgisch filmeffect en wat bliksemschichten aan het beeld toegevoegd.

Na een minuut begint de protagonist aan zijn teksten. Voor deze bespreking zijn ze niet zo van belang, hoewel ik me regelmatig af heb gevraagd wat in vredesnaam "Mighty Ravendark" zou moeten betekenen. Machtig Ravenduister. Het klinkt in ieder geval overtuigend in combinatie met de muziek. Binnen het discours van de hedendaagse poëzie kan ik me voorstellen dat er wat wenkbrauwen zouden worden opgeheven, want gotische pathetiek is binnen alle kunsten niet zo heel erg hip op het moment. We blijven hardnekkig kijken en krijgen een herhaling van de voorgaande visuele thematiek voor de kiezen.

Dit geeft mij enige ruimte om te reflecteren over de esthetiek van de gegeven video. Allereerst is er het landschap, dat ruig, kaal, desolaat en bijna onbewoond lijkt. Hierin worden de hoofdpersonen geplaatst. Dit roept onmiddellijk associaties op met Caspar David Friedrich's werk; de mens is nietig en onbetekenend. In de zeer onnatuurlijke omgeving waarin wij ons in dit deel van Europa bevinden is die sensatie zeldzaam, maar voor veel Scandinaviërs is die confrontatie dagelijkse kost. Een andere in bepaalde kringen zeer bekende genremuzikant uit die contreien (Gaahl genaamd) vertelde in een interview dat hij in zijn jeugd slechts één medeleerling op school had, waarmee hij niet eens echt bevriend kon zijn omdat ze te ver uit elkaar woonden om elkaar te bezoeken buiten schooltijd. Hoewel ik alles weet van ingewikkelde sociale verhoudingen tussen schoolkinderen lijkt me zo'n omstandigheid nog een graadje zwaarder om op latere leeftijd van te kunnen normaliseren. Maar ook aan die jeugdige eenzaamheid zit een zekere esthetiek: de mogelijkheid om een vrijheid van fantasie en denken te kunnen ontwikkelen, wars van de rest van de wereld.

Daar komt nog een persoonlijke opvatting bij: er zit een zeker aantrekkelijkheid in langharige, zwart/wit beschilderde mannen die moeilijk kijken. Ik vermoed dat dit in mijn geval iets genetisch iets, waar ik niets aan kan doen. Op vijfjarige leeftijd was ik al een fan van Kiss. Insha'Allah, zullen we maar zeggen.

Inmiddels is de video na wat pathetisch haargewapper, montage-technische bliksemschichten en flitsende beeldwissels met een kraaiachtige aanbeland bij haar hoogtepunt.

De muziek vertraagt, de dubbele basdrum is verdwenen en een sfeervol gitaarsolootje begeleidt het slow motion beeld van de protagonist die met de armen over elkaar en het sluierend haar over zijn gezicht op een rotsje staat te wachten op het volgende shot. Iets later wandelt hij (of zijn kloon) door een dun laagje sneeuw, wat de indruk van een - misschien vroege - lenteachtige namiddag versterkt. Hij lijkt zich om te draaien en zijn leren jas zwaait over een klif alsof het de vleugels van een raaf betrof, jazeker.

De vertrokken mond van de protagonist stoot iets uit, dat wat weg heeft van het geluid wat men bij een tandartsbezoek soms op kan vangen - a sound of disgust, horror and anguish - en in de zin die daarop volgt kan men eindelijk de titel van dit lied onderscheiden. Shots van de protagonist en zijn kloon, die nog steeds met zijn armen over elkaar op actie staat te wachten, wisselen elkaar af. Er wordt nog bozer gekeken en men zet de gitaar-riff weer in.

Eindelijk! Daar zien wij van links uit de verte de kloon zich met wapperende manen en elegante tred over de rotsen in de richting van zijn kameraad haasten! Het is wat uitkijken op die stenen, maar kind van moeder aarde als hij is brengt hij deze dartele renpartij tot een goed einde. Gebroederlijk spelen beide hoofdrolspelers de laatste maten van dit lied, terwijl hun haar weelderig zwabbert en de nepbliksems hen om de oren slaan. In het laatste shot zien wij de protagonist een buiging maken richting ons, maar ook richting zijn landschap. Een waardig einde!

Nawoord

De term "Blashyrkh" is een uitvinding van twee van de bandleden van Immortal zelf en refereert naar het isolement van het opgroeien in en rond het Noorse Bergen. Nu woont mijn eerder genoemde zusje tijdelijk in Bergen en van haar begrijp ik vooral dat het er verschrikkelijk regenachtig is en dat door de bergen sommige delen van de stad zelden of nooit zonlicht krijgen. Demonaz en Abbath, de respectievelijke bandleden, zien "Blashyrkh" als een oord dat gevuld is met demonen en strijd. Het lied "Blashyrkh (Mighty Ravendark)" en de hierbij besproken videoclip stammen uit 1995 en komen van de plaat "Battles of the North". Immortal bestaat overigens als band, na een reeks bijna niet bij te houden bezettingswisselingen, nog steeds.

U mag bij bovenstaande beschrijving verzuchten dat het allemaal wel erg clichématig klinkt, maar u moet daarbij bedenken dat deze mensen - en een aantal van hun landgenoten - dit cliché eigenhandig de wereld in hebben geholpen. Respect daarvoor.

Boven: Cameron Jamie, ‘Study for the film BB’, 2000

Onder: Kaspar David Friedrich, ‘Two Men Contemplating the Moon’, ca. 1825/1830, 34,9 cm x 43,8 cm

PROLOOG MASTER-SCRIPTIE SANDBERG INSTITUUT, AMSTERDAM

2001

PROLOOG

Eh, context. Dat is belangrijk, een context. Het geeft niet dat het werk dat iemand maakt tijdsgebonden is, dat gebeurt al snel door het gebruik van tijdschriftafbeeldingen, want dat is een vormgeving van de tijd. Als die context wegvalt, zoals wild-geschilderde Cobra–klonen, die nu zo goed in de markt liggen, blijft er niets over. Tenslotte werden de echte Cobra schilderijen in de context van de jaren ’50, de wederopbouw, het besef dat de maatschappij niet meer kon terugkeren naar de vooroorlogse orde, gemaakt. Dat geeft een meerwaarde, de context, het plaatsen van gebeurtenissen in de tijd. Ik heb ronduit een hekel aan de Cobra-beweging maar dat heeft meer te maken met smaak (smaak is ook tijdsgebonden), maar ik heb nog meer een hekel aan werk dat totaal uit zijn verband is gerukt. Ik haat dat, bah.

De context van het verhaal dat ik heb geschreven bestaat uit verschillende lagen. Als eerste is er natuurlijk het feit dat er een afstudeerscriptie moet worden geschreven voor het Sandberg instituut, dus datgene wat ik schrijf zal op de een of andere manier in verband moeten staan met mijn werk als kunstenaar. Dan is er mijn interesse in wetenschap, en vooral, zoals de titel van een boek dat ik zopas leende van de bibliotheek, de ‘science in science fiction’. De gevolgen van natuurrampen, klimatologie, archeologie en astronomie. Dat soort dingen.

Verder schrijf ik ‘vanzelf’ al veel en kan de scriptie worden geïnterpreteerd als een test, een proef voor ooit misschien een echte roman.

En als laatste is er Tijd.

In veel dingen die ik schrijf, korte verhalen, flarden zinnen, notities en met name ook mijn eerdere afstudeerscriptie voor de academie van Den Bosch (1998) zit een ruis. Een achtergrondruis, een echo van de oerknal, die me dwingt alles te relativeren. Vanaf de eerste tik van de klok ben ik de enige die stilstaat en, zoals in de romantiek de grootsheid van de wereld niet groots genoeg kon zijn, besef ik, dat ik geen grip heb op de wereld, het heelal, alles.

Door de enorme toevoer van informatie, die in ‘ons’ deel van de tijd de westerse mens voor zijn kiezen krijgt, schemeren mogelijkheden om te ontsnappen aan een gevoel van al te veel zinloosheid, Tot op zekere hoogte kunnen we van ons eigen leven ons privé heelal maken, waarin we begrijpen wat er gebeurt en waarin wij het middelpunt zijn. Veel mensen doen dat door het ‘huisje boompje beestje’ principe toe te passen, vaak met redelijk succes, tenslotte is het een vorm van zelfbeschikking om te kunnen kiezen of je het karmijnrode of azuurblauwe bloesje zult kopen als je twijfelend tussen de kledingrekken van H&M staat, maar of 1 van de 2 bloesjes je leven drastisch een andere wending kan geven is nog maar de vraag.

Anderen, eh, ik bedoel natuurlijk in de context van deze inleiding kunstenaars, maken letterlijk hun eigen universum. Op het ogenblik is het maken van een eigen wereld heel belangrijk bij veel kunstenaars. Sandberg-voorbeelden zijn bijvoorbeeld heel duidelijk Dr. Broadcast, die alleen al door zijn naam een andere persoon wordt dan ‘in het echt’, Rogier Walrecht, wiens wereld bestaat uit een mengeling van banaliteiten en religie, en het werk van enkele jaren geleden van Dylan Graham waarin hij zichzelf als een Mickey Mouse in een decorwereld zette, al is dit werk volgens mij eerder een commentaar op de werkelijkheid.

Ikzelf besta in een wereld vol natuurwetten die zelf weer voor een groot deel slechts uit theorieën bestaat. Over theorieën weet ik een heleboel. Dankzij de theorieën uit de quantum-mechanica kunnen er verschillende dimensies naast elkaar bestaan en elkaar overlappen. Dankzij Einsteins E=MC2 kan tijd zelf als een niet constante natuurverschijnsel worden gezien, onderhevig aan snelheid en massa. En in theorie kan er een nieuwe ijstijd ontstaan in een tijdsbestek van amper 200 jaar.

De grootste drijfveer voor mij, om dingen te maken, vast te leggen, te schrijven is denk ik heimwee. Ik heb soms last van de onverklaarbare en volkomen irrationele gedachte dat ik naar huis wil, ook al zit ik op mijn bank voor de t.v. in mijn huis, of ben ik bij mijn ouders in de tuin een glas cola aan het drinken. Het blijft een vreemd verschijnsel, maar behalve dat ik er zo nu en dan een groot gevoel van onrust aan overhoud, heb ik er verder geen problemen mee. Mocht ik er ernstig mee zitten, dan haast ik mij naar bijvoorbeeld H&M om te kunnen twijfelen tussen het karmijnrode of azuurblauwe bloesje.

Karin Daan, die mij zowel op de academie als op het Sandberg (gast)doceerde, omschreef de achtergrondruis van mijn werk als ‘opgewekte eenzaamheid’, opgewekt in de zin van, nou ja, vrolijk. Ik vond dat een mooie en goed gekozen benoeming omdat ik in mijn gemaakte wereld vaak bijna alleen ben maar daar helemaal geen problemen mee heb. In de echte wereld ben ik bijna nooit alleen, zowel in fysieke als psychologische zin, maar ik geloof wel dat eenzaamheid in iedereen zit. Een gezonde dosis eenzaam zijn is zo slecht nog niet, denk ik. Eenzaamheid relativeert.

Waarnaar heimwee ik?

Het is moeilijk er de vinger op te leggen en dat is ook niet nodig. Als ik werk zou maken dat over een bepaald aspect van mijn heimwee zou gaan, bijvoorbeeld heimwee naar toen ik 4 jaar was, zou ik een thema hebben waar ik nog jaren mee vooruit zou kunnen. Ik zou souvenirs kunnen verzamelen uit mijn kinderjaren en die kunnen verwerken in, eigenlijk in wat dan ook. Maar duidelijke thema’s in de kunst staan me tegen, ze zijn zo ... klein. Ook al neem je als ‘fascinatie’ (wat opvalt aan mensen die onder andere van de Rietveld academie afkomen is dat zij altijd wel een handige uitleg hebben over hun werk door te verklaren dat het betreffende onderwerp een ‘persoonlijke fascinatie’ is) de geboorte en dood van het heelal en alles wat zich binnen dat gebied bevindt, het blijft klein. Van mij mag het onbenoembaar zijn, de ruis sijpelt er wel doorheen, dat is beter dan dat het er van af druipt. 

In een tekst uit het boek ‘On longings’ van Susan Steward, die Tineke Reynders me stuurde, wordt beschreven 
hoe een voorwerp de identiteit van een plek kan aannemen in de vorm van een souvenir. Een voorwerp kan 
natuurlijk ook de ‘identiteit’ aannemen van een tijd. In mijn scriptie is de hoofdpersoon (ik) de enige die een 
zekere echo van een vergane tijd vertegenwoordigt in een wereld die helemaal ondersteboven is gesmeten en 
ben ‘ik’ in zekere zin het souvenir, zoals ook hele oude mensen een bezienswaardigheid zijn door een souvenir 
te zijn van hun tijd en in feite door de jaren heen steeds meer uit hun oorspronkelijke context zijn geplaatst.

   

Ter zake nu: want vandaag is het 4 september 2000 en de wereld is niet wat ze geweest is.

Alexandra Crouwers

Den Bosch, 15 februari 2001

Lees meer >>

ESSAY: Inzending voor de Prijs van de Jonge Kunstkritiek

King Kong in een hokje, Jeder Künstler ist ein Mensch, E is MC kwadraat, Nieuw bestaat niet, ofwel
een poging om de waarnemingshorizon van de hedendaagse kunst enkele lichtjaren te verschuiven

Er is geen betere plaats om over hedendaagse kunst na te denken dan de met zomerzon overgoten trappen van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen. Vóór mij ligt een plein, met in het midden een vrij recent kunstwerk dat tegelijkertijd een waterpartij is, waarlangs het hippe, frisse en jonge volk voorbijtrekt. Achter mij bevindt zich de statige zuilengalerij met de ingang naar de koele, hoge ruimtes met een minimum aan meubilair er midden in, maar een maximum aan geschiedenis tegen de muren. Ik bevind me op die trappen in een grijs gebied, want ik hoor zowel bij het museum als bij het terrasjespubliek rond het plein, maar mijn armen en benen zijn niet lang genoeg om beide plaatsen tegelijk te kunnen raken. Dus blijf ik zitten. Daarbij is het lekker rustig op de trappen, er zitten maar weinig andere mensen, want het wordt vooral gebruikt als een doorloop. Wat een mooie metafoor voor de hedendaagse kunst, vindt u ook niet? De hedendaagse kunst bekijkt de Wereld vanaf de trappen van de Kunsthistorie.

Ik kan het weten. Ik schrijf niet alleen over kunst, maar ik ben tegelijkertijd ook een Jonge Kunstenaar. Dat blijf ik tot 30 juli 2009, want dan vier ik mijn 35e verjaardag en dat is tegelijkertijd het einde van mijn bestaan als Jonge Kunstenaar. De meeste kunstgerelateerde prijzen – inclusief de Prijs voor de Jonge Kunstkritiek – hanteren die leeftijd namelijk als deadline. Gelukkig, zag ik onlangs op de zeer recent vernieuwde website van een Belgisch cultuurcentrum, worden Hans Op De Beeck en David Claerbout, beiden van 1969, nog Jonge Kunstenaars genoemd. Dat stemt vrolijk. Ik was me al zorgen aan het maken over mijn status na mijn 35e verjaardag (Jongere Oudere Kunstenaar? Kunstenaar van Normale & Gemiddelde Leeftijd? Vergane Glorie? Eeuwige Belofte? Kalm Aan Stormend Talent?).

Kunstenaars blijven sowieso relatief lang jong, zeker in vergelijking met de standaard die de vrije markt hanteert, want voor marketingbureaus is de mens op zijn achtentwintigste al stokoud. Kunstenaars zijn ook geen topsporters, die alleen kunnen presteren tijdens hun fysieke piek en met piepende scharnieren uitgesport zijn op hun veertigste. Sterker nog, een kunstenaarscarrière houdt in principe pas op als de kunstenaar in kwestie het hoekje om is. Bejaarde kunstenaars pensioneren zelden. Bejaarde kunstenaars werken nog lustig verder aan hun body of work. Het zal hen een worst wezen of ze jong, fris of vernieuwend zijn. Ooit waren ze het vast en zeker, maar nieuw blijft niet eeuwig nieuw.

‘Nieuw’ bestaat niet, net zoals ‘nu’ verdwijnt in een mist, al op het moment dat ik het intyp. Vernieuwende kunst is ook een illusie. Nieuwe media of niet, het doet niets af aan de basisprincipes van het kunstmaken. Verfrissende kunst, dat is iets anders, dat betekent eigenlijk: ‘opnieuw ontdekt’. Als een bepaald systeem de norm is, en er komt iemand met een invalshoek, die eerder al gebruikt is geweest, maar ondertussen werd vergeten, kan dit als verfrissend worden opgevat.

Ik schrijf ook vóór kunst. Dat wil zeggen dat ik teksten van en vooral ook mèt jonge kunstenaars over hun werk schrijf en herschrijf. Mijn taak is dan de kunstenaar helpen bij het omzetten van hun werk in woorden. Met ‘hun werk’ bedoel ik niet alleen de beeldende uitkomst zelf, maar ook de denkprocessen, die daaraan voorafgaan. Vreselijk moeilijk is dat voor de meeste kunstenaars, want schrijven is geen beelden maken, dat is een andere taal. Veel hoeven ze mij meestal niet uit te leggen, want er zijn opvallende overeenkomsten tussen het werk van de jonge kunstenaars, mijn eigen werk incluis, hoewel de verschijningsvormen bijzonder uiteen kunnen lopen: van animaties, installaties of schilderijen tot welk ander medium er maar voor handen is. Kunstenaars staan als eerste te trappelen om een verse technologie te assimileren voor hun eigen doeleind.

Kunstenaars zijn het niet eens met de realiteit, zoals deze gepresenteerd wordt. Volgens de kunstenaar is realiteit, als deze al bestaat, relatief en kan deze worden geperst, geplet, uitgerekt, uitgesmeerd, verhakseld, gecomprimeerd of opgerold. Dat is wat de kunstenaar doet, dat is wat de kunstenaar wil doen en dat is waar de kunstenaar in gespecialiseerd is en dat al ettelijke slordige tienduizenden jaren lang.

Ik zit op de trappen van het KMSK en ik zie langs mij heen tetrapoden op twee poten lopen. Een tetrapod wil zeggen: een vierpotige. Alle zoogdieren zijn vierpotig, de mens is de enige die op twee poten loopt. De mens is ook de enige diersoort die nadenken tot zijn hoofdactiviteit heeft gelanceerd. De mens is gaan babbelen om zijn gedachten te verspreiden aan iedereen, die ze maar horen wilde. De mens is op een gegeven moment deze gedachten gaan opschrijven, op stapels papier die tot ver buiten de dampkring reiken. En tussen het babbelen en het schrijven in, is de mens ook kunst gaan maken.

Dat brengt mij op het volgende:

Met de snelheid waarmee de technologische revolutie zich ontwikkelt, in combinatie met de laatste nano-technologie en de geestverruimende praktijk van de quantummechanica zal het misschien niet lang meer duren of er wordt een manier gevonden, om ons door de tijd te laten reizen. Het zal waarschijnlijk meer op een holodeck-achtige manier zijn, in plaats van met behulp van een mechanisch toestel, zoals H.G. Wells dit voor ogen had in zijn roman ‘The Time Machine’, maar mede door Wells’ voorstellingsvermogen aan het onze te koppelen zijn we er op voorbereid.

Zelfs zonder tijdmachine kunnen wij ons era’s terug in de tijd plaatsen, want er zijn geen grenzen aan onze fantasie. Wij, mensen, hebben als kenmerk tegenover alle andere diersoorten dat we ons voorstellingen kunnen maken van situaties, mensen, objecten, zelfs hele gesprekken, die nog niet of nooit zullen bestaan en er nooit zijn geweest. De hersengrootte van de mens is al zo’n 180.000 jaar ongeveer gelijk gebleven, tussen de 1100 en 1400 cc. Dat is de cillinderinhoud van een Volkswagen Kever uit 1969 en tegelijkertijd de inhoud van enkele van Suchan Kinochita’s prachtige zandlopers. Maar dit terzijde. De inhoud in cc zegt natuurlijk niets over de structuur van de hersenen zelf. Een graadmeter voor de flexibiliteit van een brein, ofwel de intelligentie van een dier, wordt echter doorgaans afgemeten aan de verhouding tussen de hersengrootte en de omvang van het lichaam. We kunnen er dan ook van uit gaan dat de mens al 180.000 jaar in potentie een constant intellectueel vermogen heeft, want hoewel onze lichaamsgrootte per regio en tijd wat fluctueert, zijn we ook al 180.000 jaar ongeveer even groot.

De meest bekende vroege voorbeelden van het externaliseren van een abstracte gedachte zijn de overal in de wereld opduikende grot- en rotstekeningen, waarvan de oudsten, die tot nu toe gevonden zijn – in Australië – voorzichtig op 40.000 jaar worden geschat. Minder voorzichtige schattingen melden 100.000 jaar. Enkele van de oudst bekende beeldhouwwerkjes, bestaande uit mammoetbot gesneden dierfiguren en een ferm rechtopstaand mens met een leeuwenkop, zijn rond de 30.000 jaar oud.

“Interessante informatie, maar waar gaat dit naartoe?”, hoor ik u bijna denken.

De kwestie zit ‘m er in dat wij als mensheid er op een bepaald moment, en nu wil ik niet zeggen dat dat op een mooie zonnige zomermiddag als deze opeens bij de gelukkige gratie van de inval van één in huiden omhuld specifiek individu is gebeurd, ermee zijn begonnen excellente oog-hand coördinatie in te zetten om objecten te maken, die wij niet direct konden gebruiken voor de basisuitrusting, die nodig was voor het overleven van onze soort. Daar komt een probleem, waar Darwin al mee zat met zijn theorie van natuurlijke selectie. Wij mensen hebben een hersengrootte, die niet noodzakelijk is voor het overleven van onze soort. Nog sterker: onze hersenomvang bemoeilijkt geboortes danig en slokt een onevenredige hoeveelheid energie op, waarvoor extra voedsel moet worden gevonden. Daarbij resulteert het recht-op-staan met ons balancerend hoofd op ons relatief zwakke nekje nu nog steeds vaak in allerlei klachten, zeker nu we voornamelijk in allerlei doorgezakte houdingen urenlang naar een beeldscherm staren. Kortom, mensen hebben in vergelijking met andere diersoorten een distinct kenmerk, dat zij niet per sé nodig hebben om op basisniveau te kunnen overleven: hun hersencapaciteit.

Dit kenmerk is enigszins te vergelijken met de pauwenstaart van een mannetjespauw: het laten groeien en het onderhouden van die veren kost veel energie, en dat terwijl de staart eigenlijk het overleven van de pauw sterk in de weg staat. De staart maakt het een stuk lastiger om aan jagende vossen te ontsnappen. Waarom hebben mannetjespauwen dan zo’n staart?

Wel, daar komt de seksuele selectie op de proppen. Darwin leefde in Victoriaans Engeland en kon er nauwelijks iets over kwijt, maar hij had al wel in de gaten dat er naast de natuurlijke selectie – het idee dat de sterkste overleeft – ook een ander mechanisme aan het werk was bij het onstaan en de evolutie van soorten. Mannetjespauwen externaliseren hun genetische fitness door middel van hun prachtige staart, zodat het gemakkelijker wordt voor vrouwtjespauwen om te zien welk mannetje het meest geschikt is om hun genen mee te vermengen voor een, in biologische zin, succesvol nageslacht. Vrouwtjespauwen hebben een voorkeur voor mannetjespauwen met een mooie, grote staart. De pauwenstaart is een display van genetische fitness.

Bij niet alle diersoorten verschillen mannetjes en vrouwtjes in uiterlijk zo sterk van elkaar als pauwen doen. Want vrouwtjespauwen, daar is visueel weinig aan. Die verschillen tussen mannetjes en vrouwtjes van dezelfde soort heet seksuele divergentie. Binnen onze eigen groep, de mensapen, zijn de gorillas een voorbeeld van een soort met een grote seksuele divergentie, want de vrouwtjes zijn zowat half zo klein als de mannetjegorillas. Die verschillen bestaan vermoedelijk omdat binnen een soort met een grote seksuele divergentie de mannetjes een grotere concurrentie aan moeten kunnen en de voorkeuren van de vrouwtjes een veel doorslaggevender rol spelen dan bij andere soorten misschien het geval is. Bij zoogdieren zijn de vrouwtjes over het algemeen de kiezende partij.

Ziet u wat ik probeer duidelijk te maken? Onze menselijke hersenen fungeren als een secundair geslachtelijk kenmerk, als een onderdeel dat ons aantrekkelijker maakt om mee te paren. Onze hersenen zijn onze pauwenstaart.

Ik heb dit niet zelf bedacht, hier op de trappen van het museum, maar ik heb deze theorie via een boek, dat ik aangeraden kreeg door een bevriende Jonge Bioloog (hoe lang zouden biologen Jong blijven?), Jan Verpooten, die onderzoek doet naar de oorsprong van kunst en cultuur en die ik daar juist het plein zie voorbij fietsen. Hij fietst zo dicht langs de trappen, dat ik hem zou kunnen roepen, maar dat heeft op dit moment geen zin. Een mens moet soms alleen zijn om de wereld op een rijtje te zetten. Ik zie hem later wel, op één van de terrasjes.

Het boek in kwestie heet ‘De Parende Geest’ en is geschreven door Geoffrey Miller. Helaas heeft Miller geen kaas gegeten van kunst, hij komt niet veel verder dan voorbeelden aanhalen als Picasso en Van Gogh, maar dat maakt voor zijn theorie vooralsnog niet zoveel uit. Er zijn ook andere theorieën over het ontstaan van onze hersenen, maar die van Miller is vanuit mijn standpunt als kunstenaar het meest aantrekkelijke, want…

…terug naar de mens: bij de mens is de seksuele divergentie vrij klein, mensenmannetjes en mensenvrouwtjes zijn ongeveer even groot, de verhoudingen tussen de lichaamsomvang en de hersengrootte is zowat hetzelfde. Dat betekent dat mensenmannetjes en mensenvrouwtjes redelijk democratisch de voorkeuren verdelen wat betreft de partnerkeuze. De grote hoeveelheid verbindingen, die hersenen van ons relatieve formaat kunnen leggen is oneindig. Alleen, hoe zie je van buiten af aan die kale apen wat de kwaliteit is van die verbindingen?

Ergens in onze evolutie is toen een uitstulping onstaan, geen fysieke, maar een virtuele, een intellectuele uitstulping van onze hersenen en zijn wij, als mensheid, begonnen met het bedenken van verhalen, het maken van liederen, het tekenen van dieren, het snijden van beeldjes en het smelten van ijzer, het uitvinden van de kruisboog. De flexibiliteit, kwaliteit en creativiteit van onze denkbeelden, in combinatie met een technische vaardigheid is wat ons aantrekkelijk maakt voor elkaar. Blijkbaar had de vroege moderne mens een voorkeur voor creatieve hersenen, want de mens is al tienduizenden jaren onophoudelijk een stroom aan beelden, verhalen en objecten uit het niets aan het produceren, die we helemaal niet nodig hebben voor het voortbestaan van onze soort. We neigen zelfs door te slaan naar het maken van dingen, die per ongeluk onze soort kunnen vernietigen, maar daar wil ik het liever niet over hebben.

Grottekeningen transformeerden tot alfabetten, mozaïken en schilderijen. Drie centimeter hoge Venusbeeldjes uit been veranderden in metershoge sfinksen, marmeren vrouwen, bronzen oorlogshelden en een w.c.-pot, die gepresenteerd werd in een gebouw dat speciaal voor het tentoonspreiden van onze oog-handcoördinatie was neergezet.

Mindblowing, nietwaar?

Want hier zit ik nu, een moment dat alweer voorbij is op de milliseconde dat ik het denk, op de trappen van zo’n gebouw, over de invloed van het nieuwe en frisse binnen de hedendaagse kunst te reflecteren, terwijl ik ondertussen drie tekeningen had kunnen maken, die misschien duidelijker waren geweest dan de voorgaande 2139 woorden.

‘Nieuw’ is een overschat begrip, vooral in een tijd waarin de reclameborden op de tramhaltes mij toeschreeuwen dat een bepaald product ‘nieuw en verbeterd’ is. Volgende week hangt er weer een ander bord. Als dat dan die zogenaamde realiteit is, dan construeert de kunstenaar zelf wel een andere.


Alexandra Crouwers
Juni 2008

Lees meer >>

2e BRIEF AAN LOKAAL 01 n.a.v. het project GRAFISCHE VORMGEVING DIENT

Eigenlijk is dat hele ‘Graphic Design Festival’ een stom idee. Als je erover gaat nadenken, zoals wij hebben gedaan voor het project ‘Grafisch ontwerp dient’, dan blijkt de hele wereld een display te zijn van grafisch ontwerp. Je ontkomt er niet aan, je loopt constant in een tentoonstelling van grafische ontwerpen in de breedste vormen. Een festival om dit te vieren lijkt me er volledig over: laten we vieren dat het grafisch ontwerp alom aanwezig is. Grafisch ontwerp is een zeer succesvolle voortvloeiing uit het creatieve denkproces van de mens. Grafisch ontwerp is alom vertegenwoordigd en onontkoombaar. Daar kan het grafisch ontwerp an sich weinig aan doen, maar de opkomst van het kapitalistisch economisch systeem des te meer, want een groot deel van het grafisch ontwerp dient ervoor producten aan de man te brengen. Of ruchtbaarheid te geven aan manifestaties. Of boeken leesbaar te maken. Of de weg te wijzen naar het toilet. Grafisch ontwerp dient. En dat is dat.

Daarom hadden in eerste instantie al de virtuele puntjes achter de leus ‘Grafisch Ontwerp Dient (…)’ moeten verdwijnen. Ik wil helemaal geen statement maken over grafisch ontwerp. Erover nadenken doet me voelen alsof ik, als autonoom kunstenaar, het grafisch ontwerp zou moeten dienen binnen de context van het project. Dat greep me naar de keel. Het mooie van autonome kunst – autonoom ‘ontwerp’ eventueel – is dat het niet dient. Het dient niemand en nergens voor en niemand vraagt ernaar. Natuurlijk kun je daar ook weer eindeloos over in kringetjes ronddraaien, maar dat is mijn eigen uitgangspunt. In het uiterste geval dient het mijn eigen gedachten, maar die vallen ook weer onder het kunstenaarsschap, dus dient kunst in de eerste en belangrijkste plaats, alleen maar kunst.

Als bijna het enige overgebleven systeem in een wereld, waarin alles ergens voor moet dienen – met name ‘geld maken’, is dat heel belangrijk. Dan noemt men de kunstenaar maar een stel zelfbevredigende nietsnutten; volgens mij is men gewoon jaloers. En terecht, want tegenover regelmatig terugkerende paniekaanvallen over geld staat een bestaan dat zich zo dicht tegen absolute vrijheid aanschuurt als denkbaar is.

Zelf beleef ik vreselijk veel plezier aan het ontwerpen van flyertjes voor feestjes of het gedachteloos tekenen van imaginaire platenhoezen, of het volledig herontwerpen van mijn website want soms is het bijzonder fijn om wel even iets te dienen. Voor mij is het een hobby, grafisch ontwerp. In het geval van ‘Grafisch Ontwerp Dient’ heb ik, als autonoom kunstenaar, twee onderdelen gediend: de deadline, die ervoor zorgde dat ik na een periode van vertwijfeling de twee weken voor de presentatie van het project in Lokaal 01 in ‘laserfocus’ een animatie kon produceren. Ik houd erg van deadlines, omdat die mijn grenzeloze vrijheid beknotten, zonder zich met enige inhoud te bemoeien. En een lied, ‘Leaving Montreux’, van Mauro & The Grooms, wat een zelfgekozen beknotting is van vorm en inhoud. Ik heb mijzelf een opdracht gegeven, ik liet mij een liedje dienen. In die zin zou het bijna een ‘grafisch ontwerp’ genoemd kunnen worden, behalve dan dat het ‘grafische’ er van af viel. Tegen het einde van de animatie had ik de tekst ‘Leaving Montreux’ door het beeld laten vliegen, als een soort eerste concessie, maar op dit moment ben ik een nieuwe versie aan het maken, waarbij de tekst volledig is verdwenen, want ze is eigenlijk overbodig. Beeldende kunst heeft in principe geen tekst nodig (…).

Ooit won ik de ‘scriptieprijs’ voor de beste scriptie van de Academie voor Kunst & Vormgeving van ‘s-Hertogenbosch. Deze werd in een oplage van 500 exemplaren uitgebracht. De oorspronkelijke versie bestond uit zo’n 28 A4tjes met tekst, soms leesbaar, soms niet, soms een afgerond onderdeel, soms slechts een zin, die niet in een vaste volgorde gelezen hoefde te worden. Omdat dit druktechnisch niet goed mogelijk bleek binnen het beschikbare budget – elke A4 had ook zijn eigen papiersoort – moest ik toen met een grafisch vormgever een soort compromis beslissen, waarbij de scriptie helaas tot een vaste volgorde werd gereduceerd, maar waarbij een dossierachtige vormgeving werd gebruikt, die paste bij de inhoud. Ik was er redelijk tevreden over. Toch heb ik nog steeds het idee dat de scriptie uiteindelijk té vormgegeven werd, de lettertypes waren net niet degene, die ik eigenlijk wilde hebben, de tekst stond té strak op het papier. Misschien dat ik daar een licht trauma aan heb overgehouden, een vooroordeel tegenover grafisch ontwerp in het algemeen, maar daar kan Het Grafisch Ontwerp zelf natuurlijk helemaal niets aan doen.
Voor het volgende ‘Graphic Design Festival’ suggereer ik dan ook dat Lokaal 01 niet meedoet. Of wel, en dan zou heel Breda volgehangen moeten worden met reproducties van kunstwerken, stickers, banners, posters – zonder tekst, alleen ‘sec’ de werken, zodat er in het straatbeeld voor één keer minstens evenveel autonome kunst te zien is als grafische ontwerpen. Een straat in Breda, die een openbare tentoonstelling van kunst wordt in plaats van de gebruikelijke algehele expositie van grafische ontwerpen.

Of dat Lokaal 01 met een festiviteit gaat vieren, dat de autonome kunst niets en niemand dient. Art serves no-one!

Juni 2008

Lees meer >>

1e BRIEF AAN LOKAAL 01 n.a.v. het project GRAFISCHE VORMGEVING DIENT

De belangrijkste reden voor mij om autonoom kunstenaar te willen zijn, is het feit dat het mogelijk is om je leven op deze manier zo dicht mogelijk tegen een illusie van absolute, totale en compromisloze vrijheid van doen en denken in te richten. Binnen het denken zelf, althans, mogen er geen grenzen zijn.

Nu is er voor mij een hele vreemde situatie ontstaan, al bij aanvang van het project ‘Grafische Vormgeving Dient’, want Lokaal 01 heeft mij gevraagd om over grafische vormgeving na te denken als autonoom kunstenaar en daar wringt iets. Ik heb namelijk het gevoel een opdracht te hebben gekregen voor iets, waar ik totaal geen voeling mee heb, tenzij op een heel sterk – zeer toepasselijk – ééndimensionaal niveau. Platenhoezen, logo’s, filmposters, de startsequenties van films zijn allemaal dingen waar ik in geïnteresseerd ben en die soms ergens opduiken in een tekening of installatie, maar die tegelijkertijd worden geadapteerd in mijn eigen wereld, dat wat ik wil zeggen.

Ik heb ernstig nagedacht over grafische vormgeving, maar ik heb er geen mening over en ook geen visie. Ik dacht een ingang tot mijn eigen werk gevonden te hebben met Xanadu, maar op het moment dat dat een serieuze optie zou kunnen worden als project, viel het voor mij in duizend stukjes uiteen, want het slaat nergens op. Het is alweer zo plat als een A4-tje. Het gesprek over Xanadu en het praten over het passen van dit concept binnen de andere werken maakte dit voor mij wel duidelijk.

Angst sloeg me om het hart. Deze morgen – toen je belde, zat ik in mijn schommelstoel met koffie in mijn hand en tranen in mijn ogen – ontdekte ik dat ik in paniek ben geraakt omdat ik het gevoel heb beknot te zijn in mijn vrijheid van denken binnen mijn autonoom kunstenaarsschap. Door de zwarte wolk ‘Grafische Vormgeving Dient’, die sinds een kleine maand boven mijn hoofd hangt. Faalangst steekt de kop op, ik vrees een slecht werk te maken, dat binnen het hele project, maar ook binnen mijn eigen werk kant noch wal raakt, ook al hussel je alle letters van de wereld door elkaar.

De hele week heb ik halve testjes gerenderd voor een 3D-loop. Ik heb verschillende platenhoezen virtueel nagemaakt. Ik heb nagedacht over het binnenbrengen van een echt billboard (dat kan nog ooit iets worden, overigens, als installatie – al weet ik niet of dat voor nu zou zijn). Ik word overspoeld met vage ideeën en onaffe plannen, waar ik het allemaal benauwd van krijg als ik ze in gedachten in het project plaats.

Alleen als ik in een onbewaakt ogenblik het ‘GVD’ (niet toevallig GodVerDomme, zeker) project vergeet, voel ik de ongecontroleerde lichtheid van het bedenken van beelden even terugkomen.

Ik ben niet onbekend met opdrachten. Ik maak wel eens illustraties voor het populair wetenschappelijk tijdschrift KIJK, ik fabriceer soms flyers voor feestjes. Ik heb zelfs ooit een cd-boekje en logo ontworpen voor de doom-metalband van mijn broertje. Dit doe ik allemaal met veel plezier. Soms gebruik ik fragmenten van mijn werk daarin. Ik beschouw deze dingen ook als randgebieden van mijn werk als kunstenaar, maar binnen de context van deze tentoonstelling in Lokaal 01 is op de één of andere manier de overlap te groot. Ik voel me, nogmaals, aangetast in mijn vrijheid van denken als autonoom kunstenaar en dat benauwt en beangstigt mij. Heel interessant eigenlijk.

Vandaag kon ik in theorie wel naar Lokaal 01 komen, maar er zit wat praktisch tussen in verband met mijn recente verhuizing - en ook wil ik eigenlijk niet, want ik heb gemerkt dat het praten over het hele project in een groep, zoals vorige week, me sterk ontmoedigt. Ik moet er even zelf uit zien te komen. Misschien vat ik het wel te serieus op, maar goed, ik neem mijn kunstenaarsschap sowieso serieus.

Er zijn een aantal dingen, die ik kan doen.
Ik kan me volledig terugtrekken uit het project, maar ik sta al op de uitnodiging (haha) en ik wil dat ook niet, want dat zit niet in mijn aard. Wie ‘a’ zegt moet ook ‘b’ zeggen (hup, daar zit, voor een ander mens dan ik, alweer een grafisch aspect in:
A, B,
lettertjes, fonts – weeral een chaotisch pad dat bewandeld kan worden). Dus dat is geen optie.

Ik kan er eens voor kiezen om geen ‘beeld’ te maken. Dat is ook iets wat in principe tegen mijn kunstenaarsschap indruist, omdat ik op het standpunt sta, dat ik niet voor niets een beeldend kunstenaar ben. Ik zou een uitzondering kunnen maken, misschien de wand waar nu triestig Xanadu op staat, helemaal hoogglans wit te schilderen en verder alleen te schrijven, tekst te gebruiken om mijn moeilijkheden met GVD uit te leggen, de benauwdheid, die ik voel te omschrijven of juist de vrijheid te vieren, die ik zoek.

Ik kan alle halve gedachtes, tekeningetjes en beelden over het project op een wand hangen, loopjes projecteren van probeersels in animaties. De dode sporen laten zien.

Ik kan een billboard in de ruimte boven zetten, met de voorkant gericht naar de muur, de achterkant naar de ingang. Ik kan wat met licht doen. Ik kan een heleboel in principe. Het probleem is, dat ik niet weet of ik dat wil binnen deze context.

Ik hoop, Lokaal 01, dat ik hiermee – niet in de meest heldere bewoordingen misschien – mijn worsteling met het hele gegeven heb uitgelegd.

Mei 2008

Lees meer >>